Rinnovo del permesso di soggiorno per lavoro autonomo e onere probatorio sui mezzi di sussistenza

 Rinnovo del permesso di soggiorno per lavoro autonomo e onere probatorio sui mezzi di sussistenza

Abstract
La decisione del Tribunale Amministrativo Regionionale per la Lombardia – sezione staccata di Brescia, depositata il 31 ottobre 2025 (R.G. 821/2024 e 822/2024), offre un’occasione di approfondimento sui criteri applicativi degli articoli 4, 5 e 26 del Testo Unico Immigrazione e dell’articolo 13 del DPR 394/1999, con particolare riferimento alla dimostrazione dei mezzi di sussistenza nei procedimenti di rinnovo del titolo per lavoro autonomo. Il giudice amministrativo conferma l’impostazione tradizionale: il requisito reddituale deve essere attuale, effettivo e documentalmente comprovato nella fase procedimentale, mentre gli elementi sopravvenuti rilevano solo se già esistenti e conoscibili dall’Amministrazione al momento della decisione.

---

L’analisi della sentenza pronunciata dal Tribunale Amministrativo Regionale per la Lombardia – sezione staccata di Brescia, depositata il 31 ottobre 2025, impone di cogliere subito il fulcro del ragionamento giuridico: la centralità del requisito dei mezzi di sussistenza nel sistema del soggiorno per lavoro autonomo e la natura rigorosa dell’onere probatorio in capo allo straniero richiedente il rinnovo.

Il quadro normativo presenta una coerenza interna che il giudice valorizza con precisione. L’articolo 4, comma 3, del decreto legislativo 286/1998 subordina l’ingresso dello straniero alla disponibilità di risorse economiche adeguate; l’articolo 5, comma 5, condiziona il rinnovo al permanere dei requisiti previsti per il rilascio; l’articolo 13 del DPR 394/1999 richiede la dimostrazione di un reddito da fonti lecite sufficiente al mantenimento proprio e dei familiari conviventi. L’articolo 26 del TUI, specificamente dedicato al lavoro autonomo, integra questi elementi richiedendo un reddito superiore alla soglia per l’esenzione dalla spesa sanitaria e una sistemazione alloggiativa idonea.

La sentenza approfondisce un nodo applicativo ricorrente: la produzione documentale incompleta o tardiva. Il TAR ribadisce che la legittimità del provvedimento amministrativo va valutata in base agli elementi esistenti e conoscibili al momento dell’adozione dell’atto. Questo principio esclude qualsiasi rimessione in termini attraverso la produzione giudiziale di documenti non presenti nel procedimento, richiamando l’orientamento del Consiglio di Stato secondo cui gli elementi sopravvenuti rilevano soltanto se già esistenti e rappresentati o rappresentabili anteriormente alla decisione.

Il Collegio si sofferma, inoltre, sulla natura del materiale probatorio fornito dai ricorrenti. Le perdite di esercizio della società, l’inattività dell’impresa e l’assenza di flussi reddituali dimostrabili hanno evidenziato una carenza strutturale della capacità economica richiesta. L’acquisto di un immobile – correttamente qualificato come indice patrimoniale privo di rilevanza reddituale – non può supplire all’assenza di entrate lecite e stabili. Ancora più significativa è la questione delle disponibilità bancarie: esse non erano state portate all’attenzione dell’Amministrazione pur essendo già nella disponibilità dei richiedenti, e non potevano quindi essere valorizzate come sopravvenienze utili ai sensi dell’articolo 5, comma 5, TUI.

La pronuncia conferma una linea interpretativa coerente: il permesso di soggiorno per lavoro autonomo presuppone la presenza di un’attività produttiva effettiva, idonea a garantire un radicamento economico reale e non meramente potenziale. Il requisito reddituale costituisce un indice imprescindibile della sostenibilità della permanenza sul territorio nazionale e della capacità del soggetto di contribuire alla vita economica e sociale del Paese senza ricorrere a forme di sostegno improprio.

Significativa è anche la ricostruzione del giudice sul ruolo del preavviso di rigetto: una volta acquisita la documentazione integrativa, l’Amministrazione non è tenuta a reiterare la comunicazione se gli elementi forniti non incidono sull’esito prefigurato. Il procedimento resta, dunque, il luogo centrale e determinante per la completezza dell’istruttoria.

In conclusione, la sentenza del TAR Lombardia riafferma la struttura tradizionale del sistema: il rinnovo del permesso di soggiorno per lavoro autonomo richiede un onere probatorio pieno, attuale e tempestivo, non surrogabile da prospettive future o da documentazione tardiva. L’evoluzione giurisprudenziale conferma la solidità di un modello orientato alla verifica della sostenibilità economica del soggiorno, che si inserisce nel più ampio principio di integrazione responsabile e partecipata.

---

Avvocato Fabio Loscerbo

Revocación del permiso de residencia de larga duración de la Unión Europea: comentario a la sentencia del Tribunal Administrativo Regional de Lombardía – Sección Cuarta – audiencia del 3 de abril de 2025 (publicación el 28 de mayo de 2025)

 Revocación del permiso de residencia de larga duración de la Unión Europea: comentario a la sentencia del Tribunal Administrativo Regional de Lombardía – Sección Cuarta – audiencia del 3 de abril de 2025 (publicación el 28 de mayo de 2025)

Abogado Fabio Loscerbo

---

Resumen

La sentencia dictada por el Tribunal Administrativo Regional de Lombardía, Sección Cuarta, tras la audiencia celebrada el 3 de abril de 2025 y publicada el 28 de mayo de 2025, ofrece la oportunidad de retomar un tema central del derecho de inmigración: la revocación del permiso de residencia de larga duración de la Unión Europea conforme al artículo 9 del Texto Único de Inmigración italiano. En un contexto caracterizado por un endurecimiento progresivo de las políticas de seguridad, la resolución examina el delicado equilibrio entre la evaluación de la peligrosidad social de la persona extranjera, la protección del orden público y la salvaguarda de los vínculos familiares y del nivel de integración alcanzado en Italia.

---

1. Marco normativo y relevancia de la evaluación individual

El artículo 9 del Decreto Legislativo número 286 de 1998 regula la concesión, denegación y revocación del permiso de residencia de larga duración. Su apartado cuarto obliga a la Administración a valorar conjuntamente diversos elementos: antecedentes penales, naturaleza de la conducta, duración de la residencia, vínculos familiares y grado de integración social y laboral.

El apartado séptimo extiende estos mismos criterios al procedimiento de revocación, exigiendo una ponderación cuidadosa entre los intereses públicos y los derechos privados en juego. Tanto el Tribunal Constitucional como la jurisprudencia administrativa han rechazado siempre cualquier automatismo, subrayando la necesidad de una valoración individualizada, concreta y proporcional.

Especial importancia tiene la aclaración del Tribunal Constitucional según la cual la decisión debe basarse en:
«un juicio sobre la peligrosidad social del extranjero, con una motivación detallada que no se limite únicamente a la condena penal, sino que tenga en cuenta una pluralidad de factores»
(Tribunal Constitucional, auto de 27 de marzo de 2014, número 58).

Igualmente relevante es la sentencia del Tribunal de Justicia de la Unión Europea de 3 de septiembre de 2020 (asuntos acumulados C-503/19 y C-592/19), que establece que los antecedentes penales, por sí solos, no pueden justificar la denegación o revocación del estatuto de residente de larga duración sin un examen individualizado que considere la naturaleza del delito, el riesgo actual para el orden público, la duración de la residencia y la fortaleza de los vínculos con el Estado miembro.

---

2. Hechos del caso y razonamiento del Tribunal

En el asunto en cuestión, la persona extranjera —residente desde hace años y con vínculos familiares consolidados en Italia— impugnó la revocación de su permiso de residencia de larga duración, alegando que la Administración había actuado de forma automática basándose únicamente en su condena penal.

El Tribunal, tras revisar el expediente administrativo, concluyó que la Administración había realizado una evaluación amplia y articulada: análisis de la conducta delictiva, examen del entorno social y de las relaciones mantenidas tras la ejecución de la pena, valoración de las fuentes lícitas de ingresos, comportamiento general y existencia de vínculos familiares. El Tribunal consideró que el juicio sobre la peligrosidad social actual estaba razonado de manera lógica y que, en este caso concreto, el interés público en la protección del orden público prevalecía sobre los intereses privados del recurrente.

Asimismo, el Tribunal subrayó que la «ponderación comparativa» exigida por el derecho de la Unión Europea se había llevado a cabo de forma real y no meramente formal.

---

3. Análisis crítico en continuidad con la jurisprudencia administrativa tradicional

La sentencia se sitúa en la línea jurisprudencial que prioriza la protección del orden público, reafirmando al mismo tiempo la prohibición de los automatismos. Por un lado, defiende el principio de la evaluación individual; por otro, reconoce un margen amplio de discrecionalidad administrativa para determinar la peligrosidad social.

Desde una perspectiva práctica, la decisión recuerda la importancia, para la defensa, de presentar un panorama completo y documentado del nivel de integración, estabilidad económica y vínculos familiares del interesado, elementos que, si son significativos y actuales, pueden influir de manera decisiva en el resultado del procedimiento.

---

4. Conclusión

Con la sentencia de 3 de abril de 2025, publicada el 28 de mayo de 2025, el Tribunal Administrativo Regional de Lombardía reafirma el equilibrio delicado entre la protección del orden público y las garantías reconocidas a los extranjeros residentes de larga duración, en plena sintonía con los principios constitucionales y las directrices del Tribunal de Justicia de la Unión Europea.

La resolución confirma una vez más que la revocación del permiso de residencia de larga duración exige una motivación detallada y basada en múltiples factores, y que, cuando la peligrosidad social es concreta y actual, esta puede prevalecer sobre los vínculos familiares y los elementos de integración.

---

Abogado Fabio Loscerbo

Revocation of EU Long-Term Resident Status: Commentary on the Judgment of the Regional Administrative Court of Lombardy – Fourth Chamber – Hearing of 3 April 2025 (published 28 May 2025)

 Revocation of EU Long-Term Resident Status: Commentary on the Judgment of the Regional Administrative Court of Lombardy – Fourth Chamber – Hearing of 3 April 2025 (published 28 May 2025)

Lawyer Fabio Loscerbo

---

Abstract

The judgment delivered by the Regional Administrative Court of Lombardy, Fourth Chamber, following the hearing held on 3 April 2025 and published on 28 May 2025, offers an opportunity to revisit a central issue in immigration law: the revocation of EU long-term resident status under Article 9 of the Italian Immigration Act. In a context marked by increasingly strict security policies, the decision examines the delicate balance between assessing an individual’s social dangerousness, safeguarding public order, and protecting family ties and the level of integration achieved in Italy.

---

1. Normative framework and the importance of individual assessment

Article 9 of Legislative Decree No. 286 of 1998 governs the issuance, refusal, and revocation of EU long-term residence permits. Paragraph 4 obliges the administration to consider a range of factors together: criminal convictions, the nature of the conduct, the duration of residence, family ties, and social and professional integration.

Paragraph 7 extends these same criteria to revocation proceedings, requiring a careful balancing of public interests and private rights. The Constitutional Court and the administrative judiciary have consistently rejected any form of automatic mechanism, stressing the need for a concrete, individualised, and proportionate assessment.

Particularly significant is the Constitutional Court’s clarification that the decision must be based on:
“a finding of social dangerousness of the foreign national, with a detailed reasoning based not only on the criminal conviction but on multiple factors”
(Constitutional Court, order of 27 March 2014, No. 58).

Equally relevant is the judgment of the Court of Justice of the European Union of 3 September 2020 (Joined Cases C-503/19 and C-592/19), which held that a criminal record alone cannot justify the refusal or revocation of long-term resident status without an individualised assessment that considers the nature of the offence, the current threat to public order, the length of residence, and the strength of the foreigner’s ties to the Member State.

---

2. Factual background and the Court’s reasoning

In the case at hand, the foreign national—long-term resident with established family ties in Italy—challenged the decision revoking his long-term residence permit, arguing that the administration had acted automatically on the basis of his criminal conviction.

The Court, after reviewing the administrative file, found instead that the administration had conducted a comprehensive and multi-layered assessment: analysis of the criminal conduct, examination of the social environment and relationships after completion of the sentence, assessment of legitimate income sources, overall behaviour, and consideration of family ties. The Court concluded that the finding of current social dangerousness was logically reasoned and that, in this specific case, the public interest in safeguarding public order outweighed the applicant’s private interests.

The Court also emphasised that the “comparative balancing” required by EU law had been carried out genuinely and not merely as a formal exercise.

---

3. Critical analysis in continuity with traditional administrative jurisprudence

The judgment aligns with the traditional case-law that prioritises public-order protection while simultaneously reaffirming the prohibition of automatic mechanisms. On the one hand, it upholds the principle of individualised assessment; on the other, it recognises broad administrative discretion in determining social dangerousness.

From a practical standpoint, the decision reinforces the importance for the defence of presenting a complete, documented picture of the applicant’s integration, economic stability, and family ties—elements that, if significant and current, may substantially influence the outcome of the case.

---

4. Conclusion

With its judgment of 3 April 2025, published on 28 May 2025, the Regional Administrative Court of Lombardy reaffirms the delicate balance between public-order protection and the safeguards afforded to long-term resident foreign nationals, in full continuity with constitutional principles and the guidance of the Court of Justice of the European Union.

The decision once again confirms that revoking EU long-term resident status requires detailed and multi-factor reasoning, and that when social dangerousness is concrete and current, it may prevail over family ties and integration considerations.

---

Lawyer Fabio Loscerbo

AB uzun süreli ikamet izninin iptali: Lombardiya Bölgesel İdare Mahkemesi Dördüncü Dairesinin 3 Nisan 2025 tarihli (28 Mayıs 2025’te yayımlanan) kararına ilişkin değerlendirme Avukat Fabio Loscerbo

 AB uzun süreli ikamet izninin iptali: Lombardiya Bölgesel İdare Mahkemesi Dördüncü Dairesinin 3 Nisan 2025 tarihli (28 Mayıs 2025’te yayımlanan) kararına ilişkin değerlendirme

Avukat Fabio Loscerbo

---

Özet

Lombardiya Bölgesel İdare Mahkemesi Dördüncü Dairesinin 3 Nisan 2025 tarihli ve 28 Mayıs 2025 tarihinde yayımlanan kararı, göç hukukunun temel konularından biri olan AB uzun süreli ikamet izninin iptaline ilişkin önemli bir değerlendirme fırsatı sunmaktadır. Güvenlik politikalarının giderek sertleştiği bir dönemde Mahkeme, yabancının sosyal tehlikeliliği, kamu düzeninin korunması ve İtalya’daki aile bağları ile entegrasyon düzeyi arasındaki hassas dengeyi incelemektedir.

---

1. Hukuki çerçeve ve bireysel değerlendirmenin önemi

1998 tarihli 286 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 9. maddesi, AB uzun süreli ikamet izninin verilmesi, reddi ve iptalini düzenlemektedir. Maddenin dördüncü fıkrası, idarenin farklı unsurları birlikte değerlendirmesini zorunlu kılar: adli sicil, davranışın niteliği, ikamet süresi, aile bağları ve sosyal ile mesleki entegrasyon.

Yedinci fıkra ise bu kriterleri iptal sürecine genişleterek kamu yararı ile bireyin çıkarları arasında dikkatli bir denge kurulmasını şart koşar. Anayasa Mahkemesi ve idari yargı, her türlü otomatik işlemi daima reddetmiş ve somut, güncel ve orantılı bir bireysel değerlendirmenin zorunlu olduğunu vurgulamıştır.

Özellikle önem taşıyan, Anayasa Mahkemesinin şu tespiti olmuştur:
“yabancının sosyal tehlikeliliğine ilişkin değerlendirme yalnızca ceza mahkûmiyetine değil, birden fazla unsura dayalı ayrıntılı bir gerekçe içermelidir”
(Anayasa Mahkemesi, 27 Mart 2014 tarihli, 58 sayılı karar).

Aynı şekilde, Avrupa Birliği Adalet Divanının 3 Eylül 2020 tarihli C-503/19 ve C-592/19 sayılı birleştirilmiş davalarına ilişkin kararı, mahkûmiyetin tek başına uzun süreli ikamet statüsünün reddi veya iptali için yeterli olmadığını; suçun niteliği, güncel tehlike, ikamet süresi ve bağların gücü gibi unsurların bireysel olarak incelenmesi gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır.

---

2. Somut olayın gelişimi ve Mahkemenin değerlendirmesi

Somut olayda, uzun yıllardır İtalya’da yaşayan ve aile bağları bulunan yabancı, adli sicil kaydı gerekçe gösterilerek uzun süreli ikamet izninin iptal edilmesine karşı dava açmıştır. Yabancı, idarenin otomatik şekilde hareket ettiğini ileri sürmüştür.

Ancak Mahkeme, idari dosyayı inceledikten sonra idarenin kapsamlı bir değerlendirme yaptığını tespit etmiştir: suç davranışının niteliği, cezanın infazından sonra devam eden ilişkiler, gelir kaynaklarının değerlendirilmesi, genel davranış ve aile bağlarının analizi. Mahkeme, mevcut sosyal tehlikelilik değerlendirmesinin mantıklı olduğunu ve bu olayda kamu düzeninin korunması yönündeki kamusal menfaatin ağır bastığını belirtmiştir.

Mahkeme ayrıca, Avrupa Birliği hukukunun gerektirdiği “karşılaştırmalı değerlendirme” yükümlülüğünün bu olayda şeklen değil, gerçekten yerine getirildiğini açıkça ifade eder.

---

3. Geleneksel içtihat çizgisiyle uyumlu eleştirel değerlendirme

Karar, kamu düzeninin korunmasına öncelik tanıyan ve otomatik işlemleri reddeden yerleşik içtihat çizgisiyle tamamen uyumludur. Mahkeme bir yandan bireysel değerlendirme ilkesini teyit ederken, diğer yandan idarenin tehlikelilik takdir yetkisini geniş bir çerçevede kabul etmektedir.

Pratik açıdan bu karar, savunmanın entegrasyon düzeyini, ekonomik istikrarı ve aile bağlarını detaylı ve belgelendirilmiş biçimde sunmasının önemini bir kez daha hatırlatmaktadır. Bu unsurlar, uygun biçimde ortaya konulduğunda davanın seyrini önemli ölçüde etkileyebilir.

---

4. Sonuç

Lombardiya Bölgesel İdare Mahkemesinin 3 Nisan 2025 tarihli ve 28 Mayıs 2025’te yayımlanan kararı, kamu düzeninin korunması ile uzun süreli ikamet hakkına sahip yabancıların güvenceleri arasındaki dengeyi yeniden teyit etmekte; bunu yaparken hem Anayasa ilkelerine hem de Avrupa Birliği Adalet Divanının yönlendirmelerine sadık kalmaktadır.

Karar, AB uzun süreli ikamet izninin iptali için kapsamlı ve çok yönlü bir gerekçelendirme gerektiğini; sosyal tehlikeliliğin somut ve güncel olduğu durumlarda ise aile bağları ile entegrasyonun üstün gelemeyeceğini açık biçimde ortaya koymaktadır.

---

Avukat Fabio Loscerbo

Revokimi i lejes së qëndrimit afatgjatë BE: shënime mbi vendimin e Gjykatës Administrative Rajonale të Lombardisë – Seksioni i Katërt – seanca e datës 3 prill 2025 (publikimi më 28 maj 2025)

 Revokimi i lejes së qëndrimit afatgjatë BE: shënime mbi vendimin e Gjykatës Administrative Rajonale të Lombardisë – Seksioni i Katërt – seanca e datës 3 prill 2025 (publikimi më 28 maj 2025)

Avokati Fabio Loscerbo

---

Përmbledhje

Vendimi i Gjykatës Administrative Rajonale të Lombardisë, Seksioni i Katërt, i dhënë pas seancës së 3 prillit 2025 dhe i publikuar më 28 maj 2025, ofron mundësinë për t’u rikthyer te një temë klasike e së drejtës së imigracionit: revokimi i lejes së qëndrimit afatgjatë BE sipas nenit 9 të Kodit të Imigracionit italian. Në një kontekst ku politikat e sigurisë bëhen gjithnjë e më të rrepta, vendimi analizon ekuilibrin e drejtë ndërmjet vlerësimit të rrezikshmërisë shoqërore të të huajit, mbrojtjes së rendit publik dhe mbajtjes së lidhjeve familjare dhe integrimit të arritur në territorin italian.

---

1. Kuadri normativ dhe rëndësia e vlerësimit individual

Neni 9 i dekretit ligjor nr. 286 të vitit 1998 rregullon lëshimin, refuzimin dhe revokimin e lejes së qëndrimit afatgjatë BE. Paragrafi i katërt detyron administratën të vlerësojë së bashku elemente të ndryshme: dënimet penale, natyrën e sjelljes, kohëzgjatjen e qëndrimit, lidhjet familjare dhe nivelin e integrimit shoqëror dhe profesional.

Paragrafi i shtatë shtrin këto kritere edhe te procedura e revokimit, duke kërkuar një balancim të kujdesshëm ndërmjet interesave publike dhe atyre private. Gjykata Kushtetuese dhe gjyqësori administrativ kanë përjashtuar gjithmonë çdo mekanizëm automatik, duke theksuar nevojën për një vlerësim individual, konkret dhe proporcional.

Me rëndësi të veçantë është konstatimi i Gjykatës Kushtetuese sipas të cilës vendimi duhet të bazohet në:
“një gjykim mbi rrezikshmërinë shoqërore të të huajit, me një arsyetim të detajuar, jo vetëm mbi dënimin penal, por mbi disa elemente”
(Gjykata Kushtetuese, urdhër i 27 marsit 2014, nr. 58).

Po kaq i rëndësishëm është edhe vendimi i Gjykatës së Drejtësisë së Bashkimit Europian i 3 shtatorit 2020 në çështjet e bashkuara C-503/19 dhe C-592/19, i cili përcakton se dënimet penale nuk mjaftojnë, në vetvete, për të refuzuar ose revokuar statusin e qëndruesit afatgjatë pa një analizë individuale që vlerëson natyrën e veprës, rrezikun aktual, kohëzgjatjen e qëndrimit dhe forcën e lidhjeve me shtetin pritës.

---

2. Rrethanat e çështjes dhe arsyetimi i gjykatës

Në çështjen konkrete, i huaji – me qëndrim të hershëm dhe me lidhje familjare në Itali – kishte kundërshtuar vendimin e revokimit të lejes së tij të qëndrimit afatgjatë, duke pretenduar se administrata kishte vepruar në mënyrë automatike për shkak të dënimit penal.

Gjykata, pasi shqyrtoi aktet, konstatoi se administrata kishte kryer një vlerësim të gjerë: analizë të sjelljes kriminale, vlerësim të kontakteve dhe ambientit social pas përfundimit të dënimit, analizë të të ardhurave, sjelljes së përgjithshme dhe ekzistencës së lidhjeve familjare. Gjykata arriti në përfundimin se rrezikshmëria aktuale ishte vlerësuar në mënyrë logjike dhe se, në këtë rast, interesi publik për mbrojtjen e rendit publik prevalonte.

Gjykata thekson gjithashtu domosdoshmërinë e “balancimit krahasues” të kërkuar nga e drejta e Bashkimit Europian, i cili në këtë rast është kryer në mënyrë reale dhe jo formale.

---

3. Vështrim kritik në vazhdimësi me parimet tradicionale të jurisprudencës

Vendimi përputhet me linjën gjyqësore që i jep përparësi mbrojtjes së rendit publik, duke riafirmuar njëkohësisht ndalimin e automatizmave. Ai nënvizon parimin e vlerësimit individual, por gjithashtu pranon një hapësirë të gjerë vlerësimi nga ana e administratës për përcaktimin e rrezikshmërisë.

Nga perspektiva praktike, vendimi rikujton rëndësinë për mbrojtjen ligjore që të paraqesë një pasqyrë të plotë të integrimit, stabilitetit ekonomik dhe lidhjeve familjare, duke qenë se këto elemente mund të kenë ndikim të rëndësishëm në rezultatin e procesit.

---

4. Përfundime

Gjykata Administrative Rajonale e Lombardisë, me vendimin e datës 3 prill 2025 të publikuar më 28 maj 2025, konfirmon ekuilibrin delikat ndërmjet mbrojtjes së rendit publik dhe garancive të të huajve me qëndrim të gjatë, në përputhje me parimet kushtetuese dhe me drejtimin jurisprudencial evropian.

Vendimi riafirmon se revokimi i lejes së qëndrimit afatgjatë BE kërkon një arsyetim të hollësishëm dhe të shumëanshëm, dhe se rrezikshmëria shoqërore – kur është reale dhe e tanishme – mund të prevalojë mbi interesat familjare dhe aspektet e integrimit.

---

Avokati Fabio Loscerbo

سحب رخصة الإقامة الدائمة في الاتحاد الأوروبي: تعليق على حكم المحكمة الإدارية الإقليمية في لومبارديا – الدائرة الرابعة – جلسة 3 أبريل 2025 (النشر في 28 مايو 2025) المحامي فابيو لوسيربو

 سحب رخصة الإقامة الدائمة في الاتحاد الأوروبي: تعليق على حكم المحكمة الإدارية الإقليمية في لومبارديا – الدائرة الرابعة – جلسة 3 أبريل 2025 (النشر في 28 مايو 2025)

المحامي فابيو لوسيربو

---

الملخص

يتيح الحكم الصادر عن المحكمة الإدارية الإقليمية في لومبارديا، الدائرة الرابعة، بعد جلسة 3 أبريل 2025 ونشره في 28 مايو 2025، مناسبة لإعادة تناول موضوع محوري في قانون الهجرة: سحب رخصة الإقامة الدائمة في الاتحاد الأوروبي وفقاً للمادة 9 من قانون الهجرة الإيطالي. وفي ظل ازدياد التشدد في السياسات الأمنية، يبحث الحكم التوازن المطلوب بين تقييم الخطورة الاجتماعية للأجنبي، وحماية النظام العام، وضمان الروابط الأسرية ودرجة الاندماج التي تحققت داخل الدولة.

---

1. الإطار القانوني وأهمية التقييم الفردي

تنظم المادة 9 من المرسوم التشريعي رقم 286 لعام 1998 منح ورفض وسحب رخصة الإقامة الدائمة في الاتحاد الأوروبي. ويُلزم الفقرة الرابعة من المادة الجهات الإدارية بتقييم عناصر متعددة بصورة مشتركة: الأحكام الجزائية، طبيعة السلوك، مدة الإقامة، الروابط الأسرية، ومستوى الاندماج الاجتماعي والمهني.

أما الفقرة السابعة، فتمتد بهذه المعايير إلى إجراءات السحب، وتفرض موازنة دقيقة بين المصالح العامة والخاصة. وقد استبعد القضاء الدستوري والإداري دائماً أي آلية تلقائية، مؤكداً ضرورة وجود تقييم فردي، راهن ومتناسب.

ويكتسب أهمية خاصة ما أكدته المحكمة الدستورية بأن القرار يجب أن يستند إلى:
«حكم حول الخطورة الاجتماعية للأجنبي، مع تعليل مفصّل لا يستند فقط إلى الحكم الجزائي، بل إلى أكثر من عنصر»
(المحكمة الدستورية، أمر بتاريخ 27 مارس 2014، رقم 58).

كما تبرز الإشارة إلى حكم محكمة العدل الأوروبية الصادر في 3 سبتمبر 2020 في القضايا المضمومة C-503/19 و C-592/19، الذي يؤكد أن السجل الجنائي وحده لا يمكن أن يكون سبباً كافياً للرفض أو السحب دون تحليل فردي يشمل طبيعة الجريمة، والخطر الحالي، ومدة الإقامة، وقوة الروابط مع الدولة العضو.

---

2. وقائع القضية ومنهج المحكمة

في القضية موضوع الحكم، طعن الأجنبي – وهو مقيم منذ سنوات وله روابط أسرية في إيطاليا – في قرار سحب رخصة إقامته الدائمة، مدعياً أن القرار بُني على آلية تلقائية بسبب الحكم الجزائي الصادر بحقه.

المحكمة، بعد الاطلاع على الملف الإداري، رأت أن الإدارة قامت بتحليل شامل: توصيف السلوك الإجرامي، ملاحظة العلاقات والبيئة الاجتماعية بعد انتهاء تنفيذ العقوبة، تقييم مصادر الدخل، والسلوك العام، إلى جانب وجود الروابط الأسرية. وخلصت المحكمة إلى أن الإدارة قد بنت تقييماً منطقياً للخطورة الحالية يجعل المصلحة العامة في حماية النظام العام غالبة في هذه الحالة.

وتشير المحكمة بوضوح إلى أن «الموازنة المقارنة» المطلوبة وفقاً للقانون الأوروبي قد تمت بشكل فعلي وليست شكلية.

---

3. قراءة تحليلية في ضوء المبادئ التقليدية للقضاء الإداري

ينسجم الحكم مع الاتجاه القضائي الذي يشدد على حماية النظام العام، مع التأكيد المتكرر على منع الآليات التلقائية. فهو يبرز مبدأ التقييم الفردي من جهة، لكنه من جهة أخرى يعطي وزناً كبيراً لتقدير الإدارة في تحديد الخطورة، مؤكداً أن رخصة الإقامة الدائمة ليست حقاً مطلقاً.

أما من الناحية العملية، فإن الحكم يذكّر الدفاع بضرورة تقديم ملف دفاعي كامل: عرض عناصر الاندماج، الاستقرار الاقتصادي، الروابط الأسرية، والسلوك اللاحق للعقوبة. فهذه العناصر، إذا كانت ثابتة وذات دلالة، قد تغيّر بشكل حاسم نتيجة الدعوى.

---

4. الخلاصة

يؤكد حكم المحكمة الإدارية الإقليمية في لومبارديا الصادر في 3 أبريل 2025 والمنشور في 28 مايو 2025 التوازن الدقيق بين حماية النظام العام وضمانات الأجنبي المقيم منذ فترة طويلة، مع احترام المبادئ الدستورية والتوجيهات الأوروبية.

ويعيد الحكم التأكيد على أن سحب رخصة الإقامة الدائمة يتطلب حكماً مفصلاً ومبنياً على عناصر متعددة، وأن الخطورة الاجتماعية – إن كانت ثابتة وراهناً ذات دلالة – يمكن أن تطغى على المصالح الأسرية واعتبارات الاندماج.

---

المحامي فابيو لوسيربو

Revoca del permesso di soggiorno UE per soggiornanti di lungo periodo: note alla sentenza del Tribunale Amministrativo Regionale per la Lombardia, Sezione Quarta, 3 aprile 2025 (pubblicazione 28 maggio 2025)

Revoca del permesso di soggiorno UE per soggiornanti di lungo periodo: note alla sentenza del Tribunale Amministrativo Regionale per la Lombardia, Sezione Quarta, 3 aprile 2025 (pubblicazione 28 maggio 2025)

di Avvocato Fabio Loscerbo

---

Abstract

La decisione del Tribunale Amministrativo Regionale per la Lombardia, Sezione Quarta, resa all’esito dell’udienza del 3 aprile 2025 e pubblicata il 28 maggio 2025, offre un’occasione utile per tornare su un tema classico del diritto dell’immigrazione: la revoca del permesso di soggiorno UE per soggiornanti di lungo periodo ai sensi dell’articolo 9 del Testo Unico Immigrazione. In un contesto segnato da un progressivo irrigidimento delle politiche di sicurezza, la pronuncia esamina il corretto equilibrio tra valutazione della pericolosità sociale dello straniero, tutela dell’ordine pubblico e salvaguardia dei legami familiari e dell’integrazione maturata nel territorio nazionale.

---

1. Il quadro normativo e la centralità della valutazione individuale

L’articolo 9 del decreto legislativo 286 del 1998 disciplina il rilascio, il diniego e la revoca del permesso di soggiorno UE per soggiornanti di lungo periodo. Il comma 4 attribuisce al questore un ampio margine valutativo, imponendo però la considerazione congiunta di elementi eterogenei: eventuali condanne per reati gravi, modalità della condotta, durata del soggiorno, legami familiari, integrazione sociale e lavorativa.

Il successivo comma 7 estende tali criteri alla revoca, richiedendo una specifica ponderazione degli interessi pubblici e privati coinvolti. La giurisprudenza costituzionale e amministrativa ha sempre escluso automatismi espulsivi, sottolineando la necessità di un giudizio attuale, individuale e proporzionato.

Di particolare rilievo, richiamato anche dal TAR, è il passaggio della Corte costituzionale secondo cui il provvedimento deve fondarsi su “un giudizio di pericolosità sociale dello straniero, con una motivazione articolata non solo con riguardo alla circostanza dell'intervenuta condanna, ma su più elementi” (Corte costituzionale, ordinanza 27 marzo 2014, numero 58).

Rilevante è anche la giurisprudenza della Corte di Giustizia dell’Unione Europea, che con la sentenza del 3 settembre 2020 nelle cause riunite C-503/19 e C-592/19 ha affermato che il mero richiamo a precedenti penali non può fondare un diniego o una revoca dello status di soggiornante di lungo periodo senza un’analisi individualizzata, che consideri natura del reato, pericolo effettivo per l’ordine pubblico, durata del soggiorno e forza dei legami con lo Stato membro.

---

2. La vicenda esaminata dal TAR e la struttura dell’argomentazione

Nel caso oggetto della sentenza, lo straniero – cittadino di lungo corso e con legami familiari in Italia – aveva impugnato un decreto di revoca del permesso UE per soggiornanti di lungo periodo, sostenendo che la decisione fosse fondata su un automatismo derivante dalla condanna penale riportata.

Il Tribunale, esaminando gli atti amministrativi, ha invece ritenuto che l’amministrazione avesse svolto una valutazione articolata: non solo considerazione delle condotte delittuose e delle successive frequentazioni, ma anche esame delle fonti di reddito, del comportamento complessivo, del contesto di vita e dei legami familiari. Il TAR conclude che la pericolosità attuale sia stata logicamente motivata e che la tutela dell’ordine pubblico prevalga, in quel caso concreto, sull’interesse alla stabilità del soggiorno.

Degno di nota è il riferimento del Collegio alla “ponderazione comparativa” richiesta dal diritto dell’Unione, che deve essere effettiva e non formale. Nella ricostruzione giudiziale, tale ponderazione risulta adeguatamente condotta.

---

3. Spunti critici e continuità con l’impostazione tradizionale

La sentenza si colloca nella scia interpretativa che privilegia un approccio rigoroso alla tutela dell’ordine pubblico, pur ribadendo l’obbligo dell’amministrazione di motivare in modo circostanziato la revoca del titolo.

Da un lato, emerge chiaramente il richiamo al principio di individualizzazione e alla ratio europeista che rifiuta ogni automatismo; dall’altro, la decisione valorizza la discrezionalità amministrativa nella ricostruzione della pericolosità, confermando che il permesso di soggiorno UE di lungo periodo non attribuisce un diritto assoluto.

Sul piano pratico, la decisione ribadisce l’importanza, per la difesa, di contestare puntualmente gli elementi considerati dall’amministrazione e di fornire un quadro completo del percorso di integrazione, della stabilità economica e dei legami affettivi, elementi che, ove significativi e attuali, possono incidere in modo determinante sull’esito del giudizio.

---

4. Conclusioni

Il Tribunale Amministrativo Regionale per la Lombardia, con la sentenza resa il 3 aprile 2025 e pubblicata il 28 maggio 2025, riafferma l’equilibrio tra dovere statale di tutela dell’ordine pubblico e garanzie dello straniero di lungo periodo, mantenendo un’impostazione coerente con i principi costituzionali e con le indicazioni provenienti dalla Corte di Giustizia.

La decisione conferma, in definitiva, l’impostazione tradizionale secondo cui la revoca del permesso UE per soggiornanti di lungo periodo richiede un giudizio articolato, ma la valutazione della pericolosità può prevalere, nei casi concreti, sugli interessi familiari e sull’integrazione qualora emergano elementi attuali e significativi che giustifichino l’allontanamento.

---

Avvocato Fabio Loscerbo